മുഹമ്മയുടെ സ്വന്തം ശാസ്ത്രവിസ്മയം; ആളില്ലാ യുദ്ധക്കപ്പൽ മുതൽ പോളപ്പായൽ നീക്കുന്ന ചെറുയന്ത്രം വരെ സി.എസ്. ഋഷികേശിന്റെ അതിജീവനയാത്ര

മുഹമ്മ: ഒരു നാടിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ പ്രകൃതിഭംഗിയിലും ചരിത്രപാരമ്പര്യത്തിലും മാത്രമല്ല. ആ നാട് നേരിടുന്ന പ്രശ്നങ്ങൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അവയ്ക്ക് പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്ന മനുഷ്യരിലൂടെയാണ് ഒരു പ്രദേശം യഥാർഥത്തിൽ അടയാളപ്പെടുന്നത്. അത്തരത്തിൽ ശാസ്ത്രചിന്തകളിലൂടെയും സാമൂഹിക പ്രതിബദ്ധതയിലൂടെയും മുഹമ്മയ്ക്കും രാജ്യത്തിനും അഭിമാനമായി മാറിയ ഇന്നവേറ്ററാണ് സി.എസ്. ഋഷികേശ്.

വേമ്പനാട്ടുകായലിന്റെ തീരത്ത് വളർന്ന ഋഷികേശിന്റെ സ്വപ്നങ്ങൾക്ക് ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ അതിരുകളില്ല. കായലുകളിലെ പോളപ്പായൽ നീക്കം ചെയ്യുന്ന ചെലവുകുറഞ്ഞ യന്ത്രം മുതൽ ഇന്ത്യൻ പ്രതിരോധ മേഖലയ്ക്കായി രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്ന ആളില്ലാ യുദ്ധക്കപ്പൽ വരെ നീളുന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാങ്കേതിക യാത്ര.

ഔപചാരിക വിദ്യാഭ്യാസം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാതിരുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പഠനമോഹത്തിന് തടസ്സമായില്ല. ഇലക്ട്രോണിക്സിനോടുള്ള അടങ്ങാത്ത താൽപര്യവും പുസ്തകങ്ങളിലൂടെയുള്ള സ്വയംപഠനവും നിരന്തര പരീക്ഷണങ്ങളുമാണ് ഋഷികേശിനെ കണ്ടുപിടിത്തങ്ങളുടെ ലോകത്തേക്ക് കൈപിടിച്ചുയർത്തിയത്.

മുഹമ്മയുടെ ജലപാതകൾക്ക് പ്രതീക്ഷയായ ചെറുയന്ത്രം

മുഹമ്മയുടെ കായലുകളിലും തോടുകളിലും വർഷങ്ങളായി വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന പോളപ്പായൽ ജലയാനങ്ങളുടെ സഞ്ചാരത്തിനും മത്സ്യബന്ധനത്തിനും ജലത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഒഴുക്കിനും വലിയ തടസ്സമാണ്. ഈ പ്രാദേശിക പ്രശ്നത്തിന് ചെലവുകുറഞ്ഞതും ലളിതവുമായ സാങ്കേതിക പരിഹാരമാണ് ഋഷികേശ് വികസിപ്പിച്ചത്.

കായലിലും തോടുകളിലും ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പോളപ്പായലിനെ ഒരിടത്തേക്ക് കേന്ദ്രീകരിച്ച് എളുപ്പത്തിൽ കരയിലേക്ക് എത്തിക്കാവുന്ന പ്രത്യേക ചെറുയന്ത്ര സംവിധാനമാണിത്. വലിയ യന്ത്രസാമഗ്രികളോ വൻ സാമ്പത്തിക ചെലവോ ആവശ്യമില്ലെന്നതാണ് സംവിധാനത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രത്യേകത.

തൊഴിലുറപ്പ് തൊഴിലാളികൾക്കും, പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകൾക്കും, കരയിൽ നിന്നുതന്നെ സുരക്ഷിതമായി പോളപ്പായൽ ശേഖരിക്കാൻ കഴിയുന്ന രീതിയിലാണ് സംവിധാനം രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. ജനങ്ങളുടെ ജീവിതവുമായി നേരിട്ട് ബന്ധമുള്ള ഒരു പ്രശ്നത്തിന് ജനകീയമായ പരിഹാരം കണ്ടെത്തിയ ഈ കണ്ടുപിടിത്തം മുഹമ്മയുടെ പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിന് പുതിയ പ്രതീക്ഷ നൽകുന്നു.

ശാസ്ത്രവും കനാൽ ടൂറിസവും കൈകോർക്കുന്ന സ്വപ്നം

പോളപ്പായൽ നീക്കം ചെയ്യുന്ന യന്ത്രത്തിൽ മാത്രം തന്റെ ആശയം അവസാനിപ്പിക്കാൻ ഋഷികേശ് ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഇതേ സംവിധാനത്തെ രൂപമാറ്റം വരുത്തി കനാൽ ടൂറിസവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റൊരു സ്വപ്നം.

യന്ത്രത്തിൽ ഇരിപ്പിടങ്ങളും ചെറിയ മേശകളും ഒരുക്കി കായൽയാത്രയ്ക്കിടയിൽ വിനോദസഞ്ചാരികൾക്ക് വിശ്രമിക്കാവുന്ന ചെറിയ കോഫി ഷോപ്പായി മാറ്റാമെന്നാണ് ആശയം. ശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, സംരംഭകത്വം, വിനോദസഞ്ചാരം എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ പദ്ധതിയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഈ ചിന്ത മുഹമ്മയുടെ ജലപാതകൾക്ക് പുതിയ സാമ്പത്തിക സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നതുമാണ്.

മുഹമ്മയിൽ നിന്ന് ഇന്ത്യൻ പ്രതിരോധ മേഖലയിലേക്ക്

ഋഷികേശിന്റെ സ്വപ്നങ്ങൾ മുഹമ്മയുടെ കായലുകളിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. ഇന്ത്യൻ പ്രതിരോധ മേഖലയ്ക്കായി ലോകത്തിന്റെ ഏത് ഭാഗത്തുനിന്നും നിയന്ത്രിക്കാനാകുന്ന ആളില്ലാ യുദ്ധക്കപ്പലിന്റെ പ്രവർത്തന മാതൃക വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ് അദ്ദേഹം.

കരയിലെ കൺട്രോൾ റൂമിലിരുന്ന് കടലിലുള്ള കപ്പലിന്റെ സഞ്ചാരവും പ്രധാന പ്രവർത്തനങ്ങളും നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്ന രീതിയിലാണ് പദ്ധതി വിഭാവനം ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. പ്രതിരോധ ആവശ്യങ്ങൾക്കൊപ്പം കടലിലോ കായലിലോ അപകടത്തിൽപ്പെടുന്നവരെ കണ്ടെത്താനും രക്ഷാപ്രവർത്തനം നടത്താനും ഈ സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രയോജനപ്പെടുത്താമെന്നാണ് ഋഷികേശിന്റെ പ്രതീക്ഷ.

ഈ ആശയം പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ ഓഫീസിനെ രേഖാമൂലം അറിയിച്ചതായും തുടർന്ന് പ്രതിരോധ വകുപ്പിലേക്ക് കൈമാറിയതായും അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. രാജ്യത്തിന് പ്രയോജനപ്പെടുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കണമെന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ സ്വന്തം വീടിന്റെ ആധാരം പോലും പണയംവെച്ചാണ് പദ്ധതിയുടെ ആദ്യഘട്ട ഫണ്ട് കണ്ടെത്തിയത്.

ഇതിനോടകം ലക്ഷക്കണക്കിന് രൂപ ചെലവഴിച്ച പദ്ധതിക്ക് ഇനിയും വലിയ സാമ്പത്തിക പിന്തുണ ആവശ്യമാണ്. എന്നിരുന്നാലും, സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മവിശ്വാസത്തെയോ രാജ്യസ്നേഹത്തെയോ തകർത്തിട്ടില്ല.

വ്യക്തിപരമായ ലാഭത്തിനുവേണ്ടിയല്ല, രാജ്യത്തിന് സമർപ്പിക്കാനാണ് ഈ കണ്ടുപിടിത്തമെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാട് ഒരു ഇന്നവേറ്ററുടെ ആത്മസമർപ്പണത്തിന്റെ തെളിവാണ്.

നെഹ്റു ട്രോഫി വള്ളംകളിയുടെ പിന്നിലെ മുഹമ്മയുടെ സാങ്കേതിക മികവ്

ലോകശ്രദ്ധ നേടുന്ന നെഹ്റു ട്രോഫി വള്ളംകളിയുടെ നൂതന സ്റ്റാർട്ടിങ് സംവിധാനത്തിന് പിന്നിലും ഋഷികേശിന്റെ സാങ്കേതിക ചിന്തയുണ്ട്.

വള്ളങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിൽക്കുന്നതിനാൽ എല്ലാ വള്ളങ്ങളെയും ഒരേ സമയം കൃത്യമായി പുറപ്പെടുവിക്കുക മുൻകാലങ്ങളിൽ വലിയ വെല്ലുവിളിയായിരുന്നു. ഇതിന് പരിഹാരമായി ഓരോ വള്ളത്തിന്റെയും പിന്നിൽ പ്രത്യേക ബെൽറ്റ് ഘടിപ്പിച്ച്, സ്റ്റാർട്ടിങ് സിഗ്നൽ ലഭിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ വള്ളങ്ങളും ഒരേസമയം വിട്ടയയ്ക്കുന്ന സംവിധാനമാണ് അദ്ദേഹം വികസിപ്പിച്ചത്.

ഐ.ഐ.ടി., ഐ.ഐ.എം. ഉൾപ്പെടെയുള്ള പ്രമുഖ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ആശയങ്ങളോട് മത്സരിച്ചാണ് ഋഷികേശിന്റെ സംവിധാനം തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടത്. വള്ളങ്ങളെ കൃത്യമായി അണിനിരത്താനും ഒരേ സമയം മത്സരം ആരംഭിക്കാനും കഴിഞ്ഞതോടെ മത്സരസമയം ഗണ്യമായി കുറയ്ക്കാനും സാധിച്ചു.

മുഹമ്മയിലെ ഒരു സ്വയംപഠിതാവിന്റെ ആശയം ദേശീയ നിലവാരത്തിലുള്ള സാങ്കേതിക സ്ഥാപനങ്ങൾക്കിടയിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അസാധാരണ പ്രതിഭയുടെ തെളിവാണ്.

രാഷ്ട്രപതിയുടെ ആദരം നേടിയ കണ്ടുപിടിത്തം

ഹൈടെൻഷൻ വൈദ്യുത ലൈനുകളിൽ പോസ്റ്റിൽ കയറാതെ താഴെനിന്നുതന്നെ വൈദ്യുതി സാന്നിധ്യം തിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കുന്ന ഉപകരണം വികസിപ്പിച്ചതാണ് ഋഷികേശിനെ ദേശീയ ശ്രദ്ധയിലേക്ക് എത്തിച്ചത്.

ഈ കണ്ടുപിടിത്തത്തിന് 2015-ൽ അന്നത്തെ രാഷ്ട്രപതി പ്രണബ് മുഖർജിയിൽ നിന്ന് ദേശീയ അംഗീകാരം ലഭിച്ചു. സാധാരണ ജനങ്ങളുടെയും വൈദ്യുതി തൊഴിലാളികളുടെയും ജീവൻ സംരക്ഷിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഈ സാങ്കേതികവിദ്യ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ ചിന്തയുടെ സാമൂഹികമുഖം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ആ അംഗീകാരം കൂടുതൽ വലിയ കണ്ടുപിടിത്തങ്ങളിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കാനുള്ള ആത്മവിശ്വാസമാണ് ഋഷികേശിന് നൽകിയത്.

വെള്ളപ്പൊക്കത്തിന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്ന സംവിധാനം

വെള്ളപ്പൊക്കം പതിവായ കുട്ടനാട് മേഖലയിലെ ജനങ്ങളുടെ സുരക്ഷ മുൻനിർത്തിയാണ് ഋഷികേശ് വാട്ടർ ലെവൽ ഡിറ്റക്ടർ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തത്.

ജലനിരപ്പ് അപകടനിലയിലെത്തുമ്പോൾ ഉപകരണം അലാറം മുഴക്കുകയും വയർലെസ് സിഗ്നൽ വഴി ദൂരെയുള്ള സ്വീകരണ സംവിധാനത്തിലേക്ക് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുകയും ചെയ്യും. പ്രത്യേകിച്ച് രാത്രികാലങ്ങളിൽ അപ്രതീക്ഷിതമായി വെള്ളം ഉയരുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ ആളുകൾക്ക് നേരത്തെ ജാഗ്രത ലഭിക്കാൻ ഈ സംവിധാനം സഹായകമാകും.

വെള്ളം സെൻസറിൽ സ്പർശിക്കുമ്പോൾ മാത്രമാണ് ബാറ്ററി പ്രവർത്തനക്ഷമമാകുന്നത്. അതിനാൽ വെള്ളപ്പൊക്കമില്ലാത്ത സമയത്ത് ബാറ്ററിയുടെ വൈദ്യുതി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ദീർഘകാലം ബാറ്ററി മാറ്റാതെ തന്നെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കാനാകുമെന്നതും ഇതിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്.

വെള്ളത്തിനൊപ്പം ഉയരുന്ന ഫ്ലോട്ടിങ് പാലം

മത്സ്യത്തൊഴിലാളികൾക്കും കായൽത്തീരവാസികൾക്കും വെള്ളപ്പൊക്ക മേഖലകളിലെ ജനങ്ങൾക്കും പ്രയോജനപ്പെടുന്ന മറ്റൊരു കണ്ടുപിടിത്തമാണ് ഋഷികേശിന്റെ ഫ്ലോട്ടിങ് പാലം.

വെള്ളത്തിന്റെ നിരപ്പ് ഉയരുമ്പോൾ അതിനൊപ്പം ഉയരുന്ന രീതിയിലാണ് പാലം രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. ആവശ്യമെങ്കിൽ എളുപ്പത്തിൽ അഴിച്ചുമാറ്റി മറ്റൊരു സ്ഥലത്ത് സ്ഥാപിക്കാനും സാധിക്കും.

സ്ഥിരമായ പാലങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുമ്പോൾ ചെറുവള്ളങ്ങളുടെ സഞ്ചാരം തടസ്സപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ ഫ്ലോട്ടിങ് പാലം മാറ്റിവയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നതിനാൽ മത്സ്യത്തൊഴിലാളികളുടെ വള്ളസഞ്ചാരത്തിനോ തോടുകളുടെ ശുചീകരണത്തിനോ തടസ്സമുണ്ടാകില്ല.

വെള്ളപ്പൊക്കസമയത്ത് ആളുകളെ സുരക്ഷിതമായി മാറ്റുന്നതിനുള്ള അടിയന്തര രക്ഷാപാതയായും ഇത് ഉപയോഗിക്കാം. വലിയ നിർമ്മാണച്ചെലവില്ലാതെ ഗ്രാമീണ മേഖലകളിൽ നടപ്പാക്കാവുന്ന പ്രായോഗിക ആശയമാണിത്.

വൈദ്യുത അപകടങ്ങൾ ഒഴിവാക്കാനുള്ള സുരക്ഷാസംവിധാനം

വൈദ്യുത ലൈനുകൾ പൊട്ടി വെള്ളത്തിലേക്ക് വീണ് മനുഷ്യജീവൻ നഷ്ടപ്പെടുന്ന സംഭവങ്ങൾ ഋഷികേശിനെ മറ്റൊരു കണ്ടുപിടിത്തത്തിലേക്ക് നയിച്ചു.

വൈദ്യുത കമ്പി നിലത്തോ വെള്ളത്തിലോ പതിക്കുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ വൈദ്യുതബന്ധം വിച്ഛേദിക്കാൻ കഴിയുന്ന സംവിധാനമാണ് അദ്ദേഹം വികസിപ്പിച്ചത്. ബന്ധപ്പെട്ട സുരക്ഷാ വിഭാഗം സംവിധാനം പരിശോധിച്ച് അതിന്റെ പ്രയോജനം അംഗീകരിച്ചതായും ഋഷികേശ് പറയുന്നു.

അപകടം സംഭവിച്ചശേഷം പരിഹാരം കണ്ടെത്തുന്നതിനെക്കാൾ അപകടം മുൻകൂട്ടി തടയുകയാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർഥ ദൗത്യമെന്ന ചിന്തയാണ് ഈ കണ്ടുപിടിത്തത്തിന്റെ പിന്നിൽ.

പുസ്തകങ്ങളായിരുന്നു ഗുരു; ജിജ്ഞാസയായിരുന്നു സർവകലാശാല

അക്കാദമിക് വിദ്യാഭ്യാസം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാത്തത് ഋഷികേശിന്റെ ജീവിതത്തിൽ ഒരു തടസ്സമായിരുന്നു. എന്നാൽ അത് തന്റെ കഴിവുകളുടെ അവസാനമായി കാണാൻ അദ്ദേഹം തയ്യാറായില്ല.

വിദേശ സർവകലാശാലകളിൽ നിന്നുള്ള ഇലക്ട്രോണിക്സ് പുസ്തകങ്ങൾ വരുത്തി വായിച്ചും, സ്വയം പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്തിയും, പരാജയങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിച്ചുമാണ് അദ്ദേഹം സാങ്കേതിക പരിജ്ഞാനം നേടിയത്.

പ്രോഗ്രാമിങ്, ഇലക്ട്രോണിക് സർക്ക്യൂട്ടുകൾ, സെൻസറുകൾ, വയർലെസ് നിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ അറിവുകൾ വർഷങ്ങളായുള്ള സ്വയംപഠനത്തിലൂടെയാണ് സ്വന്തമാക്കിയത്.

ബിരുദങ്ങളേക്കാൾ വലിയ ശക്തിയാണ് ജിജ്ഞാസയും കഠിനാധ്വാനവുമെന്ന് ഋഷികേശിന്റെ ജീവിതം തെളിയിക്കുന്നു.

കണ്ടുപിടിത്തങ്ങളെക്കാൾ വലിയ വെല്ലുവിളി സാമ്പത്തിക പിന്തുണ

പുതിയൊരു ആശയം കണ്ടെത്തുന്നതിനെക്കാൾ പ്രയാസകരമാണ് അത് പ്രവർത്തനക്ഷമമായ മാതൃകയാക്കുന്നതിനുള്ള സാമ്പത്തിക സഹായം കണ്ടെത്തുന്നതെന്ന് ഋഷികേശിന്റെ അനുഭവം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

സ്വന്തം സമ്പാദ്യവും ഇലക്ട്രോണിക്സ്, പ്രോഗ്രാമിങ് ജോലികളിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന വരുമാനവും ഉപയോഗിച്ചാണ് അദ്ദേഹം ഗവേഷണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നത്. നിരവധി സംഘടനകളെയും വ്യക്തികളെയും സമീപിച്ചെങ്കിലും ആവശ്യമായ പിന്തുണ പലപ്പോഴും ലഭിച്ചില്ല.

പുതിയ ആശയങ്ങളുമായി മുന്നോട്ടുവരുന്ന സാധാരണക്കാരായ ഇന്നവേറ്റർമാരെ കണ്ടെത്താനും അവരുടെ കഴിവുകൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനും സർക്കാർ തലത്തിലോ സാമൂഹിക കൂട്ടായ്മകളിലൂടെയോ പ്രത്യേക ഫണ്ടിങ് സംവിധാനം ഉണ്ടാകണമെന്നാണ് ഋഷികേശിന്റെ ആവശ്യം.

സാമ്പത്തിക പരിമിതികളുടെയും അവഗണനയുടെയും നടുവിലും സ്വപ്നങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കാത്ത അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം ഒരു അതിജീവനകഥ കൂടിയാണ്.

മുഹമ്മയുടെ മണ്ണിൽ പിറന്ന വലിയ സ്വപ്നം

പോളപ്പായൽ നീക്കം ചെയ്യുന്ന ചെറുയന്ത്രം മുതൽ ആളില്ലാ യുദ്ധക്കപ്പൽ വരെ, വെള്ളപ്പൊക്ക മുന്നറിയിപ്പ് സംവിധാനം മുതൽ ഫ്ലോട്ടിങ് പാലം വരെ—ഋഷികേശിന്റെ ഓരോ കണ്ടുപിടിത്തവും സമൂഹം നേരിടുന്ന യഥാർഥ പ്രശ്നങ്ങളിൽ നിന്നാണ് പിറന്നത്.

അദ്ദേഹം യന്ത്രങ്ങൾ മാത്രമല്ല നിർമ്മിക്കുന്നത്. മനുഷ്യരുടെ ജീവിതം കൂടുതൽ സുരക്ഷിതവും സൗകര്യപ്രദവും പ്രതീക്ഷാഭരിതവുമാക്കുന്ന പുതിയ സാധ്യതകളാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.

മുഹമ്മയുടെ മണ്ണിൽ വളർന്ന ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യന്റെ അസാധാരണ സ്വപ്നങ്ങൾ ഇന്ന് ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ അതിരുകൾ കടന്ന് രാജ്യത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷയായി മാറുകയാണ്.

ശാസ്ത്രത്തെ സമൂഹത്തിന്റെ നന്മയ്ക്കായി ഉപയോഗിക്കുന്ന സി.എസ്. ഋഷികേശ്, മുഹമ്മയുടെ അഭിമാനം മാത്രമല്ല; ആവശ്യമായ പിന്തുണ ലഭിച്ചാൽ കേരളത്തിന്റെയും ഇന്ത്യയുടെയും സാങ്കേതിക ഭാവിക്ക് കരുത്താകാൻ കഴിയുന്ന പ്രതിഭ കൂടിയാണ്.

പ്രതിഭയ്ക്ക് അതിരുകളില്ലെന്നും തകരാത്ത നിശ്ചയദാർഢ്യമുണ്ടെങ്കിൽ പരിമിതികൾക്കിടയിലും ചരിത്രം സൃഷ്ടിക്കാമെന്നും ഋഷികേശിന്റെ ജീവിതം നമ്മെ ഓർമപ്പെടുത്തുന്നു.

മുഹമ്മയുടെ ഈ ശാസ്ത്രവിസ്മയം വരുംതലമുറയ്ക്കുള്ള ഒരു പ്രചോദനമാണ്—സ്വപ്നം കാണാനും, പഠിക്കാനും, പരീക്ഷിക്കാനും, സമൂഹത്തിനായി പുതിയ വഴികൾ തുറക്കാനും പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ജീവിക്കുന്ന മാതൃക.